جمعیّتشناسی سیاسی: نقش تغییرات جمعیّتی در سیاست ملّی و امنیّت بینالمللی

جمعیّتشناسی سیاسی: نقش تغییرات جمعیّتی در سیاست ملّی و امنیّت بینالمللی

نوشتهی: پروفسور جک گولدستون و همکاران

مترجم: دکتر یعقوب فروتن

کتاب جمعیّتشناسی سیاسی با عنوان فرعی نقش تغییرات جمعیّتی در سیاست ملّی و امنیّت بینالمللی نوشتهی پروفسور جک گلدستون و همکاران و توسّط دکتر یعقوب فروتن، دانشیار جمعیّتشناسی گروه علوم اجتماعی دانشگاه مازندران، به زبان فارسی برگردانده شده است. این کتاب در شمارگان 1000 نسخه و به قیمت هفده هزار تومان از سوی مؤسّسهی مطالعات و مدیریّت جامع و تخصّصی جمعیّت کشور در سال 1395 چاپ و روانهی بازار کتاب شده است. کتاب در شش بخش و هیجده فصل سازمان یافته است. جمعیّتشناسی سیاسی و علوم سیاسی، جمعیّت و امنیّت بینالملل، جمعیّتشناسی، توسعه، تضاد، جمعیّتشناسی و سیاستهای ملّی، جمعیّتشناسی و ستیزههای قومی - دینی، و خلاصه و نتیجهگیری به ترتیب عنوان بخشهای ششگانهی کتاب است. هر بخش دربرگیرندهی چند فصل است. نظریهی جمعیّتشناسی سیاسی، جمعیّتشناسی و ژئوپلیتیک، امنیّت در عصر سالخوردگی جمعیّت، ساخت سنّی جمعیّت و توسعه از دریچهی سیاست، دیدگاه بلوغ ساختار سنی جمعیّت، رشد تورّمی جمعیّت جوانان و خشونت، جمعیّتشناسی، تغییرات اقلیمی، ستیزه، ابعاد جمعیّتشناختی سازماندهی قومی و ناسیونالیستی، جنبههای دینی - سیاسی باروری و تغییرات جمعیّتشناختی و ... عنوان فصلهایی از این کتاب است که در بخشهای مختلف به آن پرداخته شده است. این کتاب با مقدّمهی اختصاصی مؤلّف، جک گلدستون، برای برگردان فارسی کتاب آغاز میشود که در ادامه آمده است.

با توجّه به اینکه این کتاب به بررسی تأثیرات متقابل بین سیاستگزاریها و روندهای جمعیّتشناختی میپردازد، برگردان فارسی آن نیز کاملاً مناسب و بجا میباشد: در تاریخ معاصر، ایران بهعنوان مؤثّرترین کشور در عرصهی سیاستگزاریهای جمعیّتی در بین جمعیّتشناسان جهان کاملاً شناخته شده است.

در اوایل دههی 1980، ایران یکی از بالاترین و سریعترین میزانهای رشد سالیانهی جمعیّت در جهان را داشت: بیش از 3 درصد. با این میزان رشد، جمعیّت 50 میلیون نفر ایران در سال 1986 میتوانست طیّ تقریباً 20 سال دو برابر شود. در اواخر دههی 1980، این موضوع برای مسئولین کشور روشن شد که تأمین نیازمندیهای چنین حجم فزایندهی جمعیّت به همراه روند بازسازی بعد از جنگ ایران و عراق، چالشهای جدّی ایجاد میکند. در سال 1989، ایران برنامههای بهداشت باروری و کنترل موالید را در پیش گرفت که با اجازهی مراجع دینی و حمایت حکومت، استفادهی داوطلبانه از این برنامهها ارتقاء یافت و سبب شد تا وضعیّت سلامت و بهداشت مادران و فرزندان بهطور چشمگیری بهبود یابد و بُعد خانواده نیز به سرعت کاهش پیدا کرد. از سال 1986 تا سال 2000، سطح باروری از متوسّط 6/5 فرزند برای هر زن به 2/0 فرزند کاهش یافت که بهعنوان سریعترین کاهش باروری محسوب میشود که برای یک کشور ثبت شده است.

بهموازات کاهش میزان موالید، ترکیب سنّی جمعیّت ایران روند تصاعدی طی کرد: میانهی سنّی جمعیّت کشور از 18 سال در ابتدای انقلاب اسلامی به 29/5 سال درحال حاضر افزایش یافته است. همچنانکه در دو فصل این کتاب توسّط هنریک اوردال و ریچارد سینکوتا بحث شده است، زمانیکه میانهی سنّی جمعیّت یک کشور به تقریباً 30 سال میرسد، جامعه با کاهش خشونت سیاسی و افزایش احتمال ثبات و قوام دموکراسی مواجه خواهد بود.

گرچه میزان رشد جمعیّت ایران کاهش یافته است، امّا چون تعداد بسیار زیادی از زنان جوان در طول دههی 1980 بدنیا آمدهاند که کماکان در سنین فرزندآوری قرار دارند و حتّی اگر بُعد کوچکتر خانواده را تشکیل دهند، باز هم حجم کلّ متولّدین آنان زیاد خواهد بود و در نتیجه جمعیّت 79 میلیون نفر کلّ کشور در حال حاضر احتمالاً به 92/2 میلیون نفر در سال 2050 افزایش خواهد یافت. در میان کشورهای همسایهی ایران، پاکستان در سالهای آینده حجم جمعیّت به مراتب بیشتری خواهد داشت و حجم جمعیّت دو کشور ترکیه و ایران نیز طیّ نیمهی اوّل قرن حاضر [کم و بیش] یکسان خواهد بود.

در یک چشمانداز بینالمللی، ایران به جهان اسلام تعلّق دارد و جمعیّت مسلمانان نیز دارای بیشترین و سریعترین میزان رشد جمعیّت در جهان میباشد. در واقع، پیشبینیهای جمعیّتی نشان میدهد که تا سال 2050 نزدیک به یک میلیارد نفر به تعداد جمعیّت مسلمانان در جهان افزوده خواهد شد که سبب میشود تعداد جمعیّت مسلمانان با پُرجمعیّتترین گروه دینی در جهان یعنی مسیحیان تقریباً برابر و یکسان شود. در عین حال، جمعیّت کشورهای اروپایی و کشورهای شرق آسیا ثابت باقی خواهد ماند یا حتّی این کشورها با روند کاهش جمعیّت مواجه خواهند شد. این روندهای جمعیّتشناختی تأثیرات و پیامدهای اساسی بر روی روابط ژئو- استراتژیک و امنیّت خواهد داشت که به تفصیل در دو فصل این کتاب توسّط مارک هاس و جنیفر سیوبا مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

پس از وقایع موسوم به بهار عربی در سال 2011، منطقهی خاورمیانه دستخوش تلاطم و اختلال جدّی شد که باعث بروز منازعات و جنگهای داخلی طیّ چند سال شده است. چنین وقایعی ریشه در تحوّلات جمعیّتشناختی نیز دارند: رشد چشمگیر و تورّمی جمعیّت جوانان، روند تصاعدی جمعیّت ساکن در شهرها، افزایش بیسابقهی جمعیّت دارای تحصیلات عالی که با محدودیّتها و تنگناهای جدّی در بازار کار و اشتغال مواجه هستند. در کشورهایی مانند لیبی و سوریه و یمن، تمایزات قومی نیز باعث تشدید این منازعات داخلی میشود که سبب میگردد تا موج عظیمی از مهاجرین از این کشورها به سوی سایر کشورهای خاورمیانه و بالکان و اروپای غربی گسیل شوند. چنین روندهای مهاجرتی، عرصهی سیاست اروپا و خاورمیانه در دهههای آینده را با چالشهای جدّی مواجه خواهد ساخت.

بنابراین، روند تحوّلات جمعیّتشناختی ایران در سالهای آینده نقش بسیار تعیینکنندهای در سیاست داخلی و منطقهای این کشور و جایگاه آن در ساختار امنیّت بینالمللی ایفا خواهد کرد. این کتاب بهطور سیستماتیک نقش عوامل جمعیّتشناختی را در عرصهی سیاست مورد مطالعه قرار میدهد و نمونهها و تجربههای واقعی از کشورهای مختلف جهان را نیز در این خصوص ارائه میکند. بر همین اساس، امید است که مباحث این کتاب به خوانندگان یک شناخت بهتر و فهم دقیقتری از وقایع آتی ارائه نماید و دانش و آگاهی مناسبی را در اختیار آنان قرار دهد که ممکن است به آنان کمک کند تا بتوانند سرنوشت خویش در آینده را به شکل بهتری کنترل و مدیریّت کنند.

معرّفی نویسندگان کتاب

همانطور که گفته شد، این کتاب شامل هجده فصل است که توسّط نویسندگان متعدّدی نوشته شده است. در ادامه، نویسندگان بهطور مختصر معرّفی میشوند:

جک گولدستون، سردبیر اصلی این کتاب و نویسندهی فصلهای دوّم و هجدهم این کتاب میباشد. وی، تحصیلات دکتری را در دانشگاه هاروارد انجام داده است و پروفسور علوم سیاسی و مدیر مرکز سیاست جهانی در دانشگاه جورج میسون ایالات متّحده است. حوزههای پژوهشی وی در زمینهی جمعیّتشناسی سیاسی، انقلاب و جنبشهای اجتماعی، دموکراسی و خشونت سیاسی در مقیاس بینالمللی میباشد.

اریک کافمن، یکی از دو نویسندهی فصلهای اوّل و سیزدهم و دبیر دوّم این کتاب است. وی استاد علوم سیاسی در دانشگاه لندن میباشد. حوزهی پژوهشی وی در زمینهی جمعیّتشناسی و سیاست در قرن بیست و یکم، دین و جمعیّتشناسی است.

مونیکا دوفی تافت، یکی از دو نویسندهی فصل اوّل، نویسندهی فصل چهاردهم و دبیر سوّم این کتاب است. وی استاد سیاست عمومی در دانشگاه هاروارد آمریکا میباشد. حوزههای تحقیقاتی وی عبارتند از روابط بینالملل، دین، ناسیونالیسم و ستیزههای قومی، جنگهای داخلی و خارجی، مناسبات بین ویژگیهای جمعیّتشناختی و خشونت سیاسی. وی مدیر مرکز مطالعاتی بلفر تحت عنوان دین در امور بینالملل میباشد.

نیل هووی، یکی از دو نویسندهی فصل سوّم این کتاب است. وی محقّق ارشد مرکز مطالعات بینالمللی و استراتژیک و دارای تحصیلات در رشتههای تاریخ و اقتصاد در دانشگاه ییل ایالات متّحده میباشد.

ریچارد جکسون، یکی از دو نویسندهی فصل سوّم این کتاب است. وی دارای دکترای تاریخ از دانشگاه ییل و مدیر بخش سالخوردگی جمعیّت جهان در مرکز مطالعات بینالمللی و استراتژیک در ایالات متّحده میباشد. این مرکز مطالعاتی به بررسی پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و ژئوپلیتیک سالخوردگی جمعیّت در سطح جهان میپردازد.

مارک هاس، نویسندهی فصل چهارم این کتاب است. وی استاد علوم سیاسی در دانشگاه دیوکوئسنی در پیتزبورگ ایالات متّحده میباشد. حوزههای پژوهشی وی در زمینهی مناسبات بین سیاست و قدرت و روندهای جمعیّتشناختی و پیامدهای سالخوردگی جمعیّت جهان بر روی آیندهی قدرت ایالات متّحده است.

جنیفر دابس سیوبا، نویسندهی فصل پنجم این کتاب است. وی استاد دپارتمان مطالعات بینالمللی در دانشکدهی رهودس در ممفیس واقع در تنسی ایالات متّحده میباشد. حوزههای تحقیقاتی وی معطوف به چالشها و فرصتهای امنیّتی است که در اثر بروز تحوّلاتی در محیط زیست، جمعیّت، بیماریها و جهانیشدن پدید میآیند. وی دکترای خویش را از دانشگاه مریلند آمریکا اخذ کرده و در مؤسّسهی جمعیّتشناسی ماکس پلانک آلمان نیز تحقیق کرده است.

الیزابت لیهی مادسن، نویسندهی فصل ششم این کتاب است. وی در رشتهی امور بینالملل در دانشگاه جورج واشنگتن تحصیل کرده است. حوزههای پژوهشی وی در زمینهی مناسبات بین تحوّلات جمعیّتی و توسعه و خشونت میباشد.

ریچارد سینکوتا، یکی از دو نویسندهی فصل هفتم این کتاب است. وی بهعنوان جمعیّتشناس در مرکز استیمسون در واشنگتن دی سی ایالات متّحده فعّالیت میکند. حوزههای تحقیقاتی وی در زمینهی گذار جمعیّتشناختی و روندهای مهاجرت و مناسبات آنها با منابع طبیعی، سلامت و بهداشت، نوع رژیمهای سیاسی، و خشونتهای سیاسی میباشد.

جان داکس، یکی از دو نویسندهی فصل هفتم این کتاب است. وی استاد اقتصاد و سیاست عمومی در دانشگاه باکنل ایالات متّحده میباشد. حوزه مطالعات وی در زمینهی اقتصاد سیاسی توسعه و مطالعات جمعیّتی است. وی تحصیلات دکترای خود را نیز در زمینهی اقتصاد سیاسی در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی انجام داده است.

هنریک اوردال، نویسندهی فصل هشتم این کتاب است. وی پژوهشگر مؤسّسهی تحقیقات بینالمللی صلح در کشور نروژ و محقّق دانشگاه هاروارد میباشد. حوزهی پژوهشی وی در زمینهی مناسبات بین تحوّلات جمعیّتی، امنیّت، تغییرات اقلیمی و خشونت، و پیامدهای جمعیّتشناختی خشونتهای سیاسی و نبردهای مسلّحانه میباشد.

ریچارد ماتیو، نویسندهی فصل نهم این کتاب است. وی استاد علوم سیاسی در امور بینالملل و محیط زیست در دانشگاه کالیفرنیا در ایالات متّحده میباشد. حوزهی پژوهشی وی در زمینهی مناسبات بین تحوّلات جمعیّتشناختی و خشونت سیاسی و محیط زیست است.

ویلیام فری، نویسندهی فصل دهم این کتاب است. وی پروفسور جامعهشناسی و جمعیّتشناسی در مؤسّسهی تحقیقات اجتماعی دانشگاه میشیگان میباشد. حوزههای تحقیقاتی وی مهاجرت، توزیع مجدّد جمعیّت، و جمعیّت نواحی متروپولیتین است.

برایان گراتون، نویسندهی فصل یازدهم این کتاب است. وی استاد دپارتمان تاریخ دانشگاه آریزونا در ایالات متّحده میباشد. حوزهی پژوهشی وی در زمینهی بررسی تاریخی گروههای قومی گوناگون در ایالات متّحده میباشد.

دیوید کولمن، نویسندهی فصل دوازدهم این کتاب است. وی پروفسور جمعیّتشناسی در دانشگاه آکسفورد میباشد. حوزههای تحقیقاتی وی عبارتند از روندهای جمعیّتشناختی در کشورهای صنعتی، آیندهی باروری، پیامدهای جمعیّتشناختی مهاجرت و جمعیّتشناسی اقلیتهای قومی. وی یکی از سردبیران مجلّهی اروپایی جمعیّت بود و همچنین در سال 2001 بهعنوان یکی از اعضای شورای اتّحادیهی بینالمللی مطالعهی علمی جمعیّت (IUSSP)انتخاب شد.

وگارد اسکایربگ، یکی از دو نویسندهی فصل سیزدهم این کتاب است. وی مدیر پروژهی تحقیقاتی تغییرات سنّی و نسلی در مؤسّسهی بینالمللی تحلیل سیستمهای کاربردی در اتریش میباشد. حوزههای پژوهشی وی در زمینهی تحوّلات جمعیّت جهان برحسب دین، جمعیّتشناسی دین و خشونت، و عناصر تعیینکنندهی باروری در آسیا و اروپا میباشد.

کریستین لیوپرچت، نویسندهی فصل پانزدهم این کتاب است. وی استاد علوم سیاسی و اقتصاد در دانشکدهی سلطنتی علوم نظامی کانادا میباشد. حوزهی پژوهشی وی در زمینهی پیامدهای دفاعی و نظامی مرتبط با روندهای جمعیّتشناختی است.

الیوت گرین، نویسندهی فصل شانزدهم این کتاب است. وی استاد کرسی مطالعات توسعه در مؤسّسهی اقتصاد لندن میباشد. حوزهی پژوهشی وی در خصوص فقر، سیاست قومی و خشونت بهویژه در جوامع آفریقایی است.

راگنهیلد نورداس، نویسندهی فصل هفدهم این کتاب است. وی متخصّص بخش جنگهای داخلی در مؤسّسهی تحقیقات بینالمللی صلح در کشور نروژ میباشد. حوزهی پژوهشی وی در زمینهی تأثیر تحوّلات جمعیّتشناختی بر روی صلح و خشونت سیاسی است.